امام باقر(ع) چگونه علوم را شکافت؟
10 ارديبهشت 1393 ساعت 17:14
هر چند امام جعفر صادق(علیه السلام) را به عنوان رئیس مکتب شیعه می خوانیم، با این حال این پدر ایشان، حضرت محمّد بن علی(ع) هستند که از سوی خداوند متعال، «شکافنده ی علوم و کانون حکمت الهی» خوانده شده اند. (1) امّا چرا و چگونه علم الهی به وسیله امام باقر(ع) شکوفا شد؟

برای پاسخ به این سوال، به سراغ سرکار خانم «مریم مدرّسی»، کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث رفتیم. با ما همراه باشید تا با تحولات علمی عصر امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) آشنا شویم.
 
مستور: سلام و اعیادتون مبارک. برای اوّلین سوال، بفرمائید که نقش علمی امام باقر(ع) بیشتر بود یا نقش امام صادق(ع)؟
مدرّسی: بنده اعیاد گذشته و پیش رو را خدمت شما و خوانندگان محترم تبریک عرض می کنم. امام باقر(ع) پایه گذار نهضت علمی بودند؛ هرچند که این نهضت در زمان امام صادق(ع) به اوج خود رسید. مردم در دین و شریعت در زمان صادقین(ع) پخته شدند و تازه بسیاری از مسائل دین روشن شد.
 
مستور: منظورتان از روشن شدن مسائل دین چیست؟
مدرّسی: ببینید! امام باقر(ع) مناظرات بسیار متعددی با کافران دارند. در این مناظرات، اساس ادیان معرّفی و روشن شده اند. از طرف دیگر، شاگردان بسیاری تربیت کردند و روزی چند صد سوال پاسخ می دادند تا مسائل شریعت واضح و روشن شود.
 
مستور: مگر دین و شریعت با هم فرق دارند؟
مدرّسی: همه ی ادیان دو بخش عمده دارند: یکی تنه ی اصلی و اصول دینی است که در همه ی ادیان مشترک است؛ مسائل مهمّی مثل توحید، معاد و نبوّت. بخش دوم ادیان، شریعت آنهاست. شریعت در واقع راه پیاده کردن آن اصول در زندگی فردی و اجتماعی است. احکام عمده ترین بخش شریعت هستند.
 
مستور: مگر امامان دیگر در تببیین این دو اصل، جهاد نکرده بودند؟
مدرّسی: عصر و اوضاع امامان قبل از امام باقر(ع) به گونه ای نبود که بشود بسیاری از مسائل را شکافت. برایتان یک مثال از روش پیامبر عظیم الشان اسلام (صلی الله علیه و آله) می آورم تا موضوع روشن شود: زمانی که از جانب خداوند حکم حرام بودن شراب رسید، مردم جاهلی غرق در شراب نوشی بودند. حالا اگر پیامبر اکرم(ص)، می آمد و شانزده وجه ارتباط با شراب (خوردن شراب، نگاه کردن به شراب نوشی، خرید شراب، فروش شراب، کاشتن انگور به منظور تهیه شراب و ...) را برای مردم همان اوّل کار شرح می دادند، اصلاً کسی قبول می کرد؟ خیر! پیامبر(ص) نیز اوّل فقط حرمت شراب انگور و خرما را اعلام کردند. کم کم وقتی مردم از شراب کنده شدند، مسائل دیگر پخته و پخته تر شد.
 
مستور: زمان امام باقر(ع) چگونه بود که در آن امکان صحبت از علم فراهم شده بود؟
مدرّسی: بگذارید این طور بگوییم که فضا کمی آزاد شد؛ مخصوصاً از زمان عمر بن عبدالعزیز که لعن بر حضرت علی(ع) ممنوع شد و امیران شهرها دست از کشتن شیعیان برداشتند.

پیش از این، از زمان امیرالمؤمنین(ع)، نقل حدیث توسط خلیفه ی دوم ممنوع شده بود. یعنی اگر کسی حدیثی از پیامبر (ص) نقل می کرد، به شدّت مجازات می شد. آنقدر این اتفاق افتاد که جز جمع بسیار کوچکی که دور تا دور امیرالمؤمنین بودند، کسی حدیث نمی دانست و نقل نمی کرد. در ذهن ها بود ولی در دهان ها نمی چرخید. معلوم است که فضائل اهل بیت(علیهم السلام) کم کم فراموش می شد.

معاویه هم شروع به جعل حدیث کرد و جز احادیث ضدّ اهل بیت(ع)، کسی حدیث دیگری نمی گفت. آنقدر این وضعیت شدید بود که در زمان امام حسن(ع)، حضرت حتّی در هنگام نماز خواندن هم در زیر لباسشان زره می پوشیدند.

با قیام امام حسین(ع)، تازه معلوم شد مظلوم کیست و ظالم چه کسی است. ثمره ی قیام امام حسین(ع) به دست حضرت سجّاد(ع) صورت گرفت. آن حضرت مفاهیم عمیقی در زمینه ی حقوق و تکالیف بندگان و توحید برجای گذاشتند؛ امّا مأموریت ایشان، آب دادن نهالی بود که امام حسین(ع) کاشته بودند. تازه در دوران امامت حضرت سجّاد(ع)، یزید و مروان بن حکم، بزرگترین جنایات و ناامنی را برای شیعیان به وجود آوردند و تازه در اوایل امامت امام باقر(ع) بود که حجّاج، قاتل معروف شیعه کش، به درک واصل شد و امام و پیروانش تازه نفسی کشیدند.


معلوم است که در شرایط پیش از امام محمّد باقر(ع) نمی شد، شیعیان را انگشت نما کرد و مثلاً آنها را در کلاسی جمع کرد و آموزش داد. اینها همه در زمان امام باقر(ع) اتّفاق افتاد.
 
مستور: امام، مدرسه تاسیس کردند؟
مدرّسی: اوّلین کاری که کردند تاسیس یک دانشگاه علمی بود. جایی که شیعیان همدیگر را ببینند، با هم مباحثه کنند، به وجود یکدیگر دلگرم شوند و مهم تر از همه اینکه نزد استادان برجسته ی علم آموزش ببینند. اولین استاد این مکتب، حضرت باقرالعلوم(ع) بود و امام صادق(ع) کار پدرشان را تکمیل کردند: قرآن و حدیث را زنده و سلامت کردند.
 
مستور: مگر قرآن هم آسیب دیده بود؟؟
مدرّسی: قرآن به لطف خداوند از آسیب مصون است؛ تحریف نشده بود؛ امّا به شدّت متروک شده بود. آنقدر که یکی از خلفای عبّاسی وقتی حوصله اش سر می رفت، قرآن را به دیوار می زد و به آن تیر پرتاب می کرد!

الان چقدر قرآن، مرجع علمی محسوب می شود؟ تمام علومی که در اسلام داریم، درست یا نادرست بودنشان از طریق قرآن ثابت می شود. این کار به دست حضرت باقر(ع) صورت گرفت.

امام می فرمودند: «هر سخنی که من می گویم، از من بخواهید که سند قرآنی اش را به شما بدهم.» یعنی من هیچ حرفی برخلاف قرآن نمی زنم؛ شما هم حرفهای فقهی و اعتقادی تان را مستند به قرآن کنید.

اگر امام این کار را نمی کردند، اصلاً مردم نمی توانستند آن همه احادیث جعلی را از احادیث درست تشخیص بدهند؛ چون بعضی از آنها خیلی ماهرانه جعل شده بود.
 
مستور: آیا امام تالیفی هم داشتند؟
مدرّسی: بله؛ البته کم و بیش به ما رسیده است. بیشتر کتابهایی که از امام باقی مانده، تألیف شاگردان بزرگ ایشان مثل «ابوبصیر»، «زراره» و ... است. آنها اینگونه بودند که یا کاتب داشتند یا خودشان همراه با قلم و کاغذ نزد امام می رفتند و مثلاً یک صبح تا ظهر هر چه امام می گفتند و انجام می دادند، می نوشتند. چون همانطور که می دانید، علاوه بر سخن امام، رفتار ایشان و واکنش هایشان هم برای ما سند و حجت است. علمای امروز ما، شاگردان شاگردان امام باقر(ع) هستند. اگر زراره ای نبود، ابوبصیری نبود، چه کسی محرم این اساتید بود تا مسائل سرّی که مخصوص شیعیان است را بیان کنند؟
 
مستور: کسی هم بود که ادّعا داشته باشد از امام باقر(ع) بیشتر می داند؟
مدرّسی: احمقان بسیاری این ادّعا را داشتند؛ البته تمامشان در مواجهه با امام مغلوب می شدند. در رأس این جاهلان، خلفای عبّاسی بودند. هشام بن عبدالملک پلید، کسی بود که وقتی در مناظره با امام شکست خورد و پیش وزیر و وکیل، سرافکنده شد، دستور قتل امام را داد. در طول تاریخ همیشه به امامان ما حسادت می شده است.
عبدالله بن عطا، جمله ای درباره برتری علمی امام باقر(ع) دارد؛ می گوید: «من هرگز دانشمندان اسلام را در هیچ محفل و مجمعی به اندازه ی محفل محمد بن علی (ع) از نظر علمی حقیر و کوچک ندیدم. من «حکم بن عتیبه» را که در علم و فقه مشهور آفاق بود، دیدم که در خدمت محمد باقر مانند کودکی در برابر استاد عالی مقام، زانوی ادب بر زمین زده، شیفته و مجذوب کلام و شخصیت او گردیده بود.»

دقّت کنید: عبدالله می گوید «دانشمندان اسلام» خُرد بودند؛ چه برسد به مردم عادی.
 
مستور: آیا اقدام دیگری از جانب امام برای گسترش علوم صورت گرفت؟
مدرّسی: به غیر از تدوین کتب، تربیت شاگردان زبده، آموزش علوم قرآن و حدیث به مردم و ایجاد یک کانون علمی، امام باقر (ع) مناظرات بسیاری داشتند. علاوه بر آن اهمّیت زیارت، توسط امام باقر(ع) تبیین شد. زیارت عاشورا، عالی ترین زیارتی است که از ایشان صادر شده است.
 
مستور: آیا سخن ناگفته ای درباره علم امام باقی مانده است؟
مدرّسی: سخن ناگفته بسیار است. مثلاً منابع علم امام چه بود؟ امّا در اینجا فرصت پرداختن به این را نداریم. تنها یک حدیث از ایشان تقدیم می کنم که نشان می دهد علم ایشان، از طریق ارث و ولایت به ایشان رسیده است:

«به راستی علمی که با آدم (ع) نازل شد، برنگشته [و از بین نرفته]، بلکه به ارث گذاشته می شود و [آن علوم به علی(ع) رسیده اند و] علی(ع) عالِم این امّت است و به راستی عالمی از ما از دنیا نمی رود، مگر اینکه کسی جانشین او می شود که مثل علم او را دارد و یا آنچه که خداوند بخواهد.» و همچنین می فرمایند: «هیچ کس توان ندارد ادعا کند که جمیع [علوم] قرآن، ظاهر و باطنش در نزد اوست، جز اوصیاء [پیامبر و امامان معصوم].» والسّلام.
 
پی نوشت:
1.       در حدیث لوح آمده است: «[...] سپس پسر او- كه نامش همچون جدّ محمود خود- «محمّد» است، او شكافنده علم و كانون حكمت من است‏[...]»؛ منبع: كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي - تهران، دارالکنب اسلامیه، چاپ: چهارم، 1407 ق. ج‏1 ؛ ص527؛ كمال الدين و تمام النعمه، ترجمه كمره‏اى، ج‏1، ص: 429؛ الإرشاد للمفيد / ترجمه رسولى محلاتى، ج‏2، ص: 140؛بحار الأنوار (چاپ بيروت)، ج‏36، ص: 195و... با استفاده از نرم افزار جامع الاحادیث نور 3/5.
 
مصاحبه از پ.میعاد
 

نظر
افزدون جدیدجستجو
نوشتن نظر
نام:
Website:
عنوان
:angry::0:confused::cheer:B):evil::silly::dry::lol::kiss::D:pinch:
:(:shock::X:side::):P:unsure::woohoo::huh::whistle:;):s
:!::?::idea::arrow:
Security Image
Please input the anti-spam code that you can read in the image.

Copyright (C) 2007 Alain Georgette / Copyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved.